Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, 11 Kasım'da Antalya'da düzenlenen Birleşmiş Milletler (BM) İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi 31. Taraflar Konferansı (COP31) Liderler Zirvesi'nde Türkiye'nin çevre ve iklim politikalarına ilişkin hedeflerini açıkladı. Temiz enerji dönüşümünden gıda güvenliğine, iklime dirençli şehirlerden okyanusların korunmasına kadar 10 öncelikli alanda somut ilerleme sağlamayı amaçladıklarını belirten Erdoğan, Sıfır Atık hareketinin ekonomik ve çevresel kazanımlarını da dünya liderleriyle paylaştı.
Emine Erdoğan'ın öncülüğünde Türkiye'de başlayan Sıfır Atık hareketinin uluslararası bir çevre girişimine dönüşmesini ve geri kazanım alanında elde edilen sonuçları değerlendiren Erdoğan, Birleşmiş Milletler tarafından 30 Mart'ın Uluslararası Sıfır Atık Günü ilan edilmesinin önemini de vurgulayarak şu ifadeleri kullandı:
"Bu noktada eşim Emine Erdoğan'ın öncülüğünde Türkiye'de filizlenip küresel bir çevre girişimine dönüşen Sıfır Atık hareketine ayrı bir parantez açmak isterim. Hareketin başladığı 2017'de yüzde 13 civarında olan ulusal geri kazanım oranımız, 2025 yıl sonu itibarıyla yüzde 40'a yaklaştı. 90 milyon ton atık ekonomimize kazandırıldı. Birleşmiş Milletler Genel Kurulu'nun kararıyla 30 Mart'ın Uluslararası Sıfır Atık Günü ilan edilmesi ise ortak mücadelemizin küresel bir kazanıma dönüşebildiğinin en güzel örneği oldu. İnşallah burada durmayacak, sıfır atık hedefine ulaşıncaya kadar emek vermeye, çaba göstermeye devam edeceğiz."
Emine Erdoğan'ın öncülüğünde atık yönetiminde yeni dönem
Bugün milyonlarca tonluk geri kazanımla anılan Sıfır Atık hareketinin temelleri, 26 Eylül 2017'de Emine Erdoğan'ın himayesinde atıldı. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığının koordinasyonunda başlatılan proje, kaynakların bilinçli tüketilmesini, atık oluşumunun azaltılmasını ve kullanılabilir malzemelerin yeniden değerlendirilmesini esas aldı.
Sıfır Atık, israfın önlenmesini, kaynakların daha verimli kullanılmasını, atık oluşumunun azaltılmasını ve oluşan atıkların kaynağında ayrı toplanarak geri kazanılmasını hedefleyen bir atık yönetimi yaklaşımı olarak tanımlanıyor. Bu anlayış, kullanılmış malzemelerin geri dönüştürülmesinin yanı sıra gereksiz tüketimin önlenmesini, ürünlerin yeniden kullanılmasını ve doğal kaynaklar üzerindeki baskının azaltılmasını da kapsıyor.
Türkiye'de ilk olarak kamu kurumlarında uygulanmaya başlayan sistem, sonraki yıllarda okullara, hastanelere, iş yerlerine, alışveriş merkezlerine ve yerel yönetimlere yayıldı. Günlük yaşamda birbirine karışarak ekonomik değerini kaybedebilen kağıt, plastik, cam ve metal atıkların ayrı toplanması, sistemin temel uygulamalarından biri haline geldi.
Sıfır Atık'ın ülke genelinde yaygınlaştırılmasında Emine Erdoğan'ın öncülüğünde yürütülen farkındalık ve eğitim çalışmaları da rol oynadı. Bakanlığın verilerine göre, 2025 yılı sonuna kadar 28 milyon kişiye Sıfır Atık eğitimi verilirken, 217 bin bina ve yerleşkede Sıfır Atık Yönetim Sistemi'ne geçildi.
Projenin yaygınlaşmasıyla birlikte geri kazanım oranlarında da artış yaşandı. Türkiye'de 2017 yılında yüzde 13 seviyesinde bulunan ulusal geri kazanım oranı, 2024'te yüzde 36,08'e, 2025 sonunda ise yüzde 37,53'e yükseldi. Böylece geri kazanım oranı dokuz yılda yaklaşık üç katına çıktı.
Sıfır Atık Vakfı ile hareketin kurumsal yapısı genişledi
Sıfır Atık hareketinin yaygınlaştırılmasına yönelik çalışmalara 2023 yılında yeni bir kurumsal yapı eklendi. Emine Erdoğan'ın onursal başkanlığında kurulan Sıfır Atık Vakfı, çevre bilincinin geliştirilmesi, israfın önlenmesi ve geri dönüşüm uygulamalarının sürdürülebilir hale getirilmesi amacıyla faaliyetlerine başladı.
Kuruluşu 22 Eylül 2023 tarihli Resmi Gazete'de ilan edilen vakıf, kamu kurumları, özel sektör, üniversiteler ve sivil toplum kuruluşları arasında iş birliği geliştirmeyi hedefliyor. Vakfın çalışmaları, Sıfır Atık anlayışının yalnızca kurumların atık yönetimiyle sınırlı kalmamasını, bireysel tüketim alışkanlıklarına da yansımasını amaçlıyor.
Sıfır Atık Vakfı Başkanı Samed Ağırbaş'ın yönetimindeki kurum, eğitim ve farkındalık programlarının yanı sıra araştırma, veri toplama, uluslararası iş birlikleri ve proje geliştirme alanlarında da çalışmalar yürütüyor. Bu kapsamda 2025 yılında Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) ile imzalanan protokolle Uluslararası Sıfır Atık Veri Merkezi'nin kurulmasına yönelik süreç başlatıldı.
Merkez aracılığıyla atık yönetimi, geri kazanım ve kaynak verimliliğine ilişkin verilerin uluslararası standartlarda toplanması ve analiz edilmesi hedefleniyor. Vakfın faaliyetleri arasında çevre bilincini sanat yoluyla yaygınlaştırmaya yönelik programlar ve yerel yönetimlerle gerçekleştirilen iş birlikleri de bulunuyor.
Çöpten ham maddeye: 365 milyar liralık ekonomik dönüşüm
Türkiye'de geri dönüşümün yaygınlaşması, atıkların yalnızca toplanıp bertaraf edilmesine dayanan anlayışın ötesinde yeni bir ekonomik döngünün gelişmesini destekledi. Kullanım ömrünü tamamlayan veya üretim ve tüketim süreçlerinde atığa dönüşen malzemeler, ayrıştırma ve geri dönüşüm işlemlerinin ardından yeniden üretimin parçası oldu.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığının verilerine göre, Sıfır Atık hareketinin başlangıcından 2025 yılı sonuna kadar 90 milyon ton geri kazanılabilir atık, çevre lisansına sahip işletmelerde işlenerek ekonomiye kazandırıldı. Bakanlığın hesaplamalarında bu faaliyetlerin Türkiye ekonomisine sağladığı toplam katkı 365 milyar liraya ulaştı.
Geri kazanılan malzemeler arasında 36,1 milyon tonla kağıt ve karton ilk sırada yer aldı. Plastik atıkların miktarı 10,2 milyon tona, metal atıkların miktarı 9,6 milyon tona, cam atıkların miktarı ise 3,5 milyon tona ulaştı. Organik ve diğer geri kazanılabilir atıklar da 30,6 milyon tonla toplamın önemli bir bölümünü oluşturdu.
Bu rakamların arkasında, günlük yaşamda kullanılan ambalajlardan üretim sırasında ortaya çıkan malzemelere kadar geniş bir atık grubu bulunuyor. Ayrı toplanan kağıt ve kartonlar yeniden işlenerek yeni ürünlerin ham maddesine dönüşürken, geri kazanılan metaller eritilerek farklı üretim alanlarında değerlendirilebiliyor. Cam atıklar yeniden cam üretiminde kullanılabiliyor, uygun nitelikteki plastikler ise çeşitli işlemlerden geçirilerek ikincil ham madde haline getiriliyor.
Geri dönüşümün sanayi açısından önemi de bu noktada ortaya çıkıyor. Bir ürünün ham maddesinin tamamen doğal kaynaklardan elde edilmesi yerine geri kazanılmış malzemelerden yararlanılması, bazı üretim süreçlerinde enerji kullanımını azaltırken, yeni ham madde ihtiyacının bir bölümünün karşılanmasını sağlıyor.
Özellikle metal, kağıt ve cam gibi tekrar işlenebilen malzemelerin üretim döngüsüne dahil edilmesi, mevcut kaynakların ekonomik değerini korumasına imkan tanıyor. Böylece atıkların ayrıştırılmasından geri dönüşüm tesislerinde işlenmesine, elde edilen ham maddelerin sanayide yeniden kullanılmasına kadar uzanan bir faaliyet alanı oluşuyor.
Sıfır Atık kapsamında elde edilen ekonomik katkı da bu geniş geri kazanım sürecinin sonuçlarını yansıtıyor. Ancak 365 milyar liralık tutar, doğrudan devlet bütçesine aktarılan bir gelirden ziyade Bakanlığın geri kazanım faaliyetleri için hesapladığı toplam ekonomik katkıyı ifade ediyor.
Atık yeniden değerlendirildi, enerji ve su tüketimi azaldı
Atıkların yeniden üretime kazandırılması, ham madde kullanımının yanı sıra enerji ve su tüketimi üzerinde de etkili oldu. Özellikle geri dönüştürülebilen malzemelerin sıfırdan üretilmesi yerine mevcut ürünlerden elde edilmesi, üretim süreçlerinde tüketilen kaynakların azaltılmasına katkı sağladı.
Bakanlığın 2017-2025 dönemine ilişkin hesaplamalarına göre, Sıfır Atık uygulamaları sayesinde 270 milyar kilovatsaat enerji tasarrufu sağlandı. Bu miktar, yaklaşık 54 milyon hanenin bir yıllık elektrik ihtiyacına eşdeğer olarak hesaplandı.
Geri dönüşümün enerji tüketimine etkisi, malzemelerin türüne ve uygulanan üretim yöntemlerine göre değişiyor. Örneğin, geri kazanılmış metalin yeniden işlenmesi, metalin cevherden elde edilmesine kıyasla enerji ihtiyacını azaltabiliyor. Kağıt ve cam gibi malzemelerin yeniden kullanılması da uygun üretim koşullarında kaynak tüketiminin düşürülmesini sağlayabiliyor.
Enerji tasarrufuna su tüketimindeki azalma da eşlik etti. Sıfır Atık hareketi kapsamında dokuz yıllık dönemde sağlanan su tasarrufu 2 trilyon litreye ulaştı. Bakanlığın karşılaştırmasına göre, bu miktar İstanbul'un yaklaşık iki yıllık su tüketimine karşılık geliyor.
Su kaynaklarının giderek daha fazla baskı altında kaldığı bir dönemde geri dönüşüm yoluyla elde edilen tasarruf, yeni ham madde üretiminde kullanılan su miktarının azaltılması açısından önem taşıyor. Kağıt üretimi başta olmak üzere birçok sanayi kolunda suyun üretim süreçlerinin parçası olması, geri kazanım uygulamalarının su verimliliğiyle ilişkisini de güçlendiriyor.
Geri dönüşüm faaliyetleriyle 60 milyar litre petrol tasarrufu sağlandığı da Bakanlığın hesaplamalarında yer aldı. Atıkların depolama alanlarına gönderilmesi yerine yeniden değerlendirilmesi sayesinde yaklaşık 390 milyon metreküplük depolama alanından da tasarruf edildi.
Çevresel etkiler yalnızca kaynak tüketimiyle sınırlı kalmadı. Bakanlığın hesaplamalarına göre, Sıfır Atık uygulamaları sayesinde 180 milyon ton sera gazı salımının önüne geçildi. Kağıt ve karton gibi geri dönüştürülebilir malzemelerin yeniden değerlendirilmesiyle 613 milyon ağacın kesilmesinin de önlendiği belirtildi.
Türkiye'de filizlenen Sıfır Atık hareketi dünyaya yayıldı
Emine Erdoğan'ın öncülüğünde başlayan Sıfır Atık hareketi, Türkiye'de yürütülen çalışmaların ardından uluslararası platformlarda da yer buldu. Hareketin küresel ölçekte yaygınlaştırılması için atılan adımlardan biri, 19 Eylül 2022'de Birleşmiş Milletler Genel Merkezi'nde gerçekleşti.
Emine Erdoğan ile BM Genel Sekreteri Antonio Guterres, New York'ta Sıfır Atık uygulamalarının uluslararası alanda yaygınlaştırılmasını amaçlayan Küresel Taahhüt Belgesi'ni imzaladı. Bu adımı, Türkiye'nin öncülüğünde hazırlanan karar tasarısının BM Genel Kuruluna taşınması izledi.
Türkiye'nin öncülüğünde ve 105 ülkenin desteğiyle sunulan tasarı, 14 Aralık 2022'de BM Genel Kurulunda kabul edildi. Kararla birlikte 30 Mart, Uluslararası Sıfır Atık Günü ilan edildi.
Her yıl 30 Mart'ta gerçekleştirilen etkinliklerle atık oluşumunun önlenmesi, geri dönüşümün yaygınlaştırılması ve sürdürülebilir tüketim alışkanlıklarının geliştirilmesi uluslararası gündeme taşındı.
BM bünyesinde oluşturulan Sıfır Atık Yüksek Düzeyli Şahsiyetler Danışma Kurulunun başkanlığını da Emine Erdoğan üstlendi. Kurul, farklı ülkelerdeki Sıfır Atık uygulamalarını desteklemeyi, iyi örneklerin paylaşılmasını ve atık yönetimi alanında uluslararası iş birliğinin geliştirilmesini amaçlıyor.
Sıfır Atık hareketinin uluslararası çalışmaları, 2023'te kurulan Sıfır Atık Vakfının faaliyetleriyle de genişledi. Vakıf, 17-19 Ekim 2025 tarihlerinde İstanbul'da Uluslararası Sıfır Atık Forumu'nu düzenledi.
Emine Erdoğan'ın himayelerinde, ilgili bakanlıklar ve BM iş birliğiyle gerçekleştirilen forumda 100'ün üzerinde ülkeden temsilciler, uluslararası kuruluşlar, akademisyenler ve özel sektör temsilcileri bir araya geldi. Üç gün süren toplantılarda geri dönüşüm, döngüsel ekonomi, iklim değişikliği ve sürdürülebilir tüketim konuları ele alındı.
Forumun ardından yayımlanan İstanbul Deklarasyonu ile atık oluşumunun azaltılması ve doğal kaynakların verimli kullanılmasına yönelik uluslararası iş birliği çağrısı yapıldı.
Sıfır Atık'ın yeni durağı COP31 oldu
Türkiye'den uluslararası alana uzanan Sıfır Atık hareketi, 2026 yılında Antalya'da düzenlenen COP31'in de gündeminde yer aldı. Zirvenin 11 Kasım programı Sıfır Atık temasıyla şekillenirken, döngüsel ekonomi, atık kaynaklı metan emisyonlarının azaltılması ve kaynakların daha verimli kullanılması konuları uluslararası görüşmelerin başlıkları arasına girdi.
Emine Erdoğan'ın COP31 programında Sıfır Atık hareketinin küresel ölçekte yaygınlaştırılmasına yönelik temaslar öne çıktı. Lider eşlerinin katılımıyla gerçekleştirilmesi planlanan toplantıda Küresel Sıfır Atık İttifakı'nın uluslararası kamuoyuna tanıtılması hedeflendi.
İttifak girişimiyle ülkelerin, yerel yönetimlerin, uluslararası kuruluşların ve özel sektör temsilcilerinin Sıfır Atık alanındaki bilgi ve deneyimlerini paylaşabilecekleri bir iş birliği zemini oluşturulması amaçlanıyor.
COP31 kapsamında Sıfır Atık Vakfı da çeşitli etkinlikler ve projelerle yer aldı. Vakfın hazırladığı Sıfır Atık Müzesi, hareketin dokuz yıllık gelişimini ve geri dönüşümün farklı alanlardaki uygulamalarını ziyaretçilerle buluşturmak üzere tasarlandı.
Antalya'daki COP31 Mavi Bölge'de kurulan ve 12 Kasım'da açılması planlanan müzede, Sıfır Atık hareketinin tarihsel gelişiminin yanı sıra geri dönüşüm süreçleri, doğal kaynakların korunması ve atıkların sanat eserlerine dönüştürülmesi gibi çalışmaların sergilenmesi öngörülüyor.
COP31 hazırlıklarında Sıfır Atık Vakfı Başkanı Samed Ağırbaş da görev üstlendi. Ağırbaş, zirvenin Yüksek Düzeyli İklim Şampiyonu olarak görevlendirilirken, iklim hedeflerinin kamu kurumları dışındaki paydaşlarla buluşturulması ve uluslararası iş birliklerinin geliştirilmesine yönelik çalışmalarda yer aldı.
90 milyon tonluk kazanımın ardından yeni hedef yüzde 60
Sıfır Atık hareketinin yeni döneminde yalnızca geri dönüştürülen atık miktarının artırılması değil, atık oluşumunun başlangıç aşamasında azaltılması da temel hedefler arasında bulunuyor. Bu yaklaşım, ürünlerin daha uzun süre kullanılmasını, yeniden kullanımın yaygınlaştırılmasını ve geri dönüştürülebilir malzemelerin ekonomik döngüde tutulmasını kapsıyor.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığının hedeflerine göre, 2025 sonunda yüzde 37,53 seviyesinde bulunan ulusal geri kazanım oranının 2035 yılında yüzde 60'a, 2053 yılında ise yüzde 70'e çıkarılması amaçlanıyor.
Türkiye'nin 2035 hedefine ulaşabilmesi için geri kazanım oranını 2025 seviyesine göre 22,47 puan artırması gerekiyor. Bu süreçte atıkların kaynağında ayrıştırılması, toplama altyapısının geliştirilmesi, geri dönüşüm tesislerinin kapasitesi ve tüketicilerin sisteme katılımı önem taşıyor.
Geri dönüşüm çalışmalarını destekleyen uygulamalardan biri de Depozito Yönetim Sistemi. Plastik, cam ve alüminyum içecek ambalajlarının belirlenen iade noktalarında toplanmasına dayanan sistem, kullanılmış ambalajların diğer atıklara karışmadan geri kazanılmasını amaçlıyor.
Ambalajların iadesi karşılığında depozito bedelinin tüketiciye geri ödenmesini öngören uygulamayla, geri dönüştürülebilir malzemelerin daha düzenli toplanması ve tekrar üretimde kullanılabilecek ham maddelere dönüştürülmesi hedefleniyor.
Türkiye'nin geri kazanım hedefleri, sanayide döngüsel malzeme kullanımını artırmaya yönelik politikalarla da destekleniyor. Üretimde geri dönüştürülmüş ham madde kullanımının yaygınlaştırılması, kullanım ömrünü tamamlayan ürünlerin yeniden değerlendirilmesi ve kaynak tüketiminin azaltılması, döngüsel ekonomi yaklaşımının temel başlıklarını oluşturuyor.
Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın 11 Kasım'da COP31 Liderler Zirvesi'nde açıkladığı yeni hedefler de bu dönüşümle bağlantılı. Erdoğan, önümüzdeki 10 yıl içinde atık üretimindeki artışın yarıya indirilmesini ve sanayide döngüsel malzeme kullanımının yaygınlaştırılmasını amaçladıklarını bildirdi.
Emine Erdoğan'ın öncülüğünde 2017 yılında başlayan, 2023'te Sıfır Atık Vakfının kurulmasıyla kurumsal çalışmaları genişleyen ve Birleşmiş Milletler çatısı altında uluslararası bir boyuta ulaşan hareketin önümüzdeki döneminde, geri kazanımın yanı sıra atık oluşumunun önlenmesine yönelik uygulamalar da sürdürülecek.
Dokuz yılda 90 milyon ton atığın yeniden ekonomiye kazandırıldığı Türkiye'de, 2035 için belirlenen yüzde 60'lık geri kazanım hedefi, üretimden tüketime kadar uzanan yeni uygulamaların yol haritasını oluşturuyor. Sıfır Atık'ın temelinde ise yalnızca çöpe giden malzemelerin geri dönüştürülmesi değil, kaynakların israf edilmeden kullanılması ve atığın daha oluşmadan azaltılması yer alıyor.
Yorumlar
Yorumlar yükleniyor…