ABD Başkan Yardımcısı JD Vance'in, yeni bir ateşkes sağlanması ve müzakerelerin yeniden başlatılması amacıyla son iki haftadır İran'la dolaylı temaslarda bulunduğu ve görüşmelerin devam ettiği öne sürüldü. Axios'un haberine göre görüşmelerde Katar ve Pakistan'dan arabulucuların yanı sıra ABD Başkanı Donald Trump'ın temsilcileri Steve Witkoff ve Jared Kushner de yer alıyor. Öte yandan İran’ın nükleer tesislere yakın bölgelerde yaşayanlara iyot tabletleri dağıttığına ilişkin haberler, ABD-İran geriliminde nükleer risk tartışmalarını yeniden gündeme getirmişti.
Önümüzdeki günlerde bölgeyi ne bekliyor? Diplomatik müzakerelerle yeni bir barış süreci mi başlayacak, yoksa ABD-İran arasında daha büyük bir askerî çatışma mı yaşanacak? Uluslararası İlişkiler Uzmanı Doç. Dr. Cantürk Caner, Tgrthaber.com Özel Haber Şefi Bengü Sarıkuş’a değerlendirdi.
ABD Başkan Yardımcısı JD Vance'in son iki haftadır İran'la dolaylı temaslar yürüttüğü ortaya çıktı. Bu gelişme Washington'ın savaş politikasında bir değişikliğe işaret ediyor mu? Önümüzdeki günlerde bölgeyi ne bekliyor?
Doç. Dr. Cantürk Caner: Öncelikle JD Vance'in sürece doğrudan dâhil olmasını sıradan bir diplomatik girişim olarak değerlendirmemek gerekiyor. Çünkü Washington, İran konusunda artık yalnızca askerî hedeflerini değil, savaşın kendisine yüklediği siyasi, ekonomik ve stratejik maliyetleri de yeniden hesaplıyor. ABD'nin başlıca önemli basın kuruluşlarına göre Vance, Katar Başbakanı ve Pakistan Genelkurmay Başkanı ile neredeyse her gün temas kuruyor. Ayrıca İran Ulusal Güvenlik Yüksek Konseyi Sekreteri Muhsin Rızai'ye doğrudan görüşmelerin yeniden başlatılması önerisini içeren bir mektup gönderdiği belirtiliyor.
Ancak bir düzeltme yapmak gerek: Görüşmeler yeni başlamadı. Vance, nisan ayında İslamabad'daki diplomatik temaslarda ve haziran ayında sağlanan mutabakatta da rol üstlenmişti. Dolayısıyla Washington, daha önce sonuç alamadığı bir diplomatik kanalı yeniden işletmeye çalışıyor.
Ben bu gelişmeyi ABD'nin İran karşısında askerî bakımdan yenildiği şeklinde yorumlamıyorum. Ancak askerî üstünlüğün siyasi sonuç üretmekte yetersiz kaldığının Washington'da daha fazla kabul görmeye başladığını düşünüyorum.
ABD, İran'ın askerî kapasitesini önemli ölçüde zayıflatabilir. Fakat İran'ın nükleer programını tamamen ortadan kaldırmak, bölgesel nüfuzunu sonlandırmak ve Tahran yönetimini istenilen şartlarla anlaşmaya zorlamak aynı şey değildir.
Önümüzdeki günlerde en önemli ihtimal, doğrudan kapsamlı bir barış anlaşmasından ziyade çatışmaları sınırlayan geçici bir uzlaşma üzerinde çalışılmasıdır. Bununla birlikte görüşmelerin başarısız olması durumunda yeni ve daha sert askerî operasyonlara başvurulması ihtimalini dışlamamak gerekiyor.
Asıl mesele tarafların birbirlerine güvenmesi değil, savaşın devamından elde edecekleri kazancın uğrayacakları zarardan daha düşük olduğunu kabul etmeleridir.
Vance neden böyle bir dönemde öne çıktı? ABD'deki seçim sonuçları ve Cumhuriyetçilerin yenilgisi bu diplomatik girişimde etkili olmuş olabilir mi?
Doç. Dr. Cantürk Caner: Kesinlikle etkili olduğunu düşünüyorum. Ancak meseleyi yalnızca seçim yenilgisiyle açıklamak eksik olur. 3 Kasım'da yapılan ara seçimlerde Cumhuriyetçilerin Kongre'nin iki kanadında da çoğunluğu kaybetmesi, Trump yönetiminin iç politikadaki hareket alanını daralttı. Bu sonuçta ekonomik sorunların, yükselen enerji fiyatlarının ve İran savaşına yönelik toplumsal hoşnutsuzluğun payı bulunuyor.
Vance'in seçim sonrasında İran savaşını Cumhuriyetçilerin başarısızlığının temel nedenlerinden biri olarak göstermesi son derece önemli. Çünkü bu açıklama, yönetim içindeki dış politika tercihleri arasındaki farklılaşmayı görünür hâle getiriyor.
Trump yönetiminde İran'a yaklaşım bakımından üç eğilimden söz etmek mümkün.
Birinci eğilim, Vance ve Steve Witkoff'un temsil ettiği diplomatik çözüm arayışıdır. Bu yaklaşım, uzun süreli savaşın ABD'ye daha fazla stratejik kazanç sağlamayacağını düşünüyor.
İkinci eğilim, askerî baskının artırılmasını savunan çevrelerdir. İsrail Başbakanı Netanyahu'nun da desteklediği bu yaklaşım, İran'ın mevcut şartlarda verilecek diplomatik tavizleri zaman kazanmak için kullanabileceğini ileri sürüyor.
Üçüncü eğilim ise ekonomik yaptırımların ve ablukanın sürdürülmesi, fakat geniş kapsamlı bir savaştan kaçınılmasıdır.
Vance'in diplomatik girişimi bu üç yaklaşım arasındaki rekabetin bir parçası. Ayrıca kendisinin Cumhuriyetçi Parti'nin gelecekteki liderliği bakımından da siyasi hesapları bulunabilir. İran savaşından çıkış sağlayabilmesi, onu yalnızca bir başkan yardımcısı değil, kriz çözebilen bir siyasi aktör olarak öne çıkaracaktır.
Katar ve Pakistan'ın arabuluculuğunda yürütülen görüşmelerden yeni bir ateşkes çıkabilir mi? Bu iki ülkenin neden tercih edildiğini nasıl açıklıyorsunuz?
Doç. Dr. Cantürk Caner: Katar ve Pakistan'ın seçilmesi tesadüf değil. Her iki ülke de Washington ile Tahran arasında farklı alanlarda iletişim kurabilecek konumda.
Katar'ın avantajı, ABD ile güvenlik ilişkilerini sürdürürken İran'la da diplomatik kanallarını açık tutabilmesidir. Doha yönetimi, bölgede büyük bir savaşın Körfez ülkelerinin enerji altyapısını, ekonomik istikrarını ve güvenliğini tehdit ettiğinin farkında.
Pakistan ise farklı bir işleve sahip. İslamabad'ın İran'la coğrafi yakınlığı, siyasi ilişkileri ve askerî kanallar üzerinden kurabildiği temaslar önem taşıyor. Özellikle Pakistan Genelkurmay Başkanı Asım Münir'in süreçte etkin olması, görüşmelerin yalnızca dışişleri bürokrasileri arasında yürütülmediğine işaret ediyor.
Burada Tahran açısından da önemli bir tercih söz konusu. İran, ABD ile doğrudan masaya oturmadan önce kendi taleplerinin kabul edilebilir olup olmadığını arabulucular üzerinden sınamak istiyor. Bu yöntem, İran yönetimine içeride geri adım atmış görünmeden diplomatik temas sürdürme imkânı sağlıyor.
Nitekim Katar Başbakanı, arabuluculuğun devam ettiğini ve ilerleme sağlandığını açıkladı. Ancak ilerleme kaydedilmesi ile uzlaşmaya varılması farklı şeylerdir.
Bana göre yakın dönemde ateşkes çıkması mümkündür. Fakat bunun kapsamlı, kalıcı ve bütün sorunları çözen bir barış olması daha güç.
Kısa vadede ulaşılabilecek en gerçekçi sonuç, karşılıklı askerî faaliyetlerin sınırlandırılması, Hürmüz Boğazı'ndaki gerilimin azaltılması ve nükleer müzakerelere yeniden başlanmasıdır.
Dolayısıyla Katar ve Pakistan'ın başarısını doğrudan barış anlaşmasıyla değil, tarafları yeniden aynı diplomatik zemine taşıyıp taşıyamadıklarıyla ölçmek gerekiyor.
İran'ın nükleer tesislere yakın bölgelerde yaşayanlara iyot tabletleri dağıtması ne anlama geliyor? Olası bir nükleer saldırı veya radyasyon sızıntısına karşı hazırlık mı yapılıyor?
Doç. Dr. Cantürk Caner: Bu haberin iki ayrı boyutu bulunuyor: İddianın doğruluğu ve böyle bir tedbirin teknik anlamı.
İngiliz The Times gazetesi, İran'ın Kazma Dağı olarak da anılan Pickaxe Mountain çevresinde ve bazı nükleer tesislerin yakınında yaşayanlara iyot tabletleri dağıttığını öne sürdü.
Ancak İran Sağlık Bakanlığı Sözcüsü Hüseyin Kirmanpur, gazetede bakanlık yetkililerine atfedilen açıklamaları reddetti. Bununla birlikte bölgede gerçekten yeni bir dağıtım yapılıp yapılmadığına ilişkin kesin ve kapsamlı bir bilgi de sunmadı. Dolayısıyla son günlerde yeni bir iyot dağıtım programı başlatıldığı henüz bağımsız olarak doğrulanmış değil.
Buna karşılık İran'ın daha önce radyolojik acil durum hazırlıkları kapsamında iyot tableti dağıttığı biliniyor. Nitekim Nisan 2026'da Buşehr çevresinde 180 bin tablet dağıtıldığına ilişkin haberler yayımlandı. Bu programın Haziran 2025'ten önce başladığı açıklanmıştı.
Bu durum, iyot tableti dağıtımının tek başına yakın bir saldırının istihbaratı olarak değerlendirilemeyeceğini gösteriyor.
HAZIRLIKLAR CİDDİYE ALINMALIDIR
Bununla birlikte nükleer tesislerin çevresindeki sivil halkın korunmasına yönelik hazırlıklar ciddiye alınmalıdır. Çünkü tesislerin hedef alınması hâlinde nükleer silah kullanılmasa bile çeşitli kimyasal ve radyolojik tehlikeler meydana gelebilir.
Ben bu gelişmeyi İran'ın kesin olarak bir nükleer saldırı beklediğinin kanıtı olarak görmüyorum. Ancak Tahran'ın askerî tehditleri ciddiye aldığını, kritik altyapısını koruma ve toplumunu olası saldırı senaryolarına hazırlama ihtiyacının arttığını söylemek mümkün.
Son olarak, önümüzdeki günlerde hangi senaryo daha güçlü görünüyor? Türkiye açısından nasıl bir yol izlenmeli?
Doç. Dr. Cantürk Caner : Ben önümüzdeki günlerde üç temel senaryonun öne çıktığını düşünüyorum.
Birinci ve diplomatik açıdan en olumlu senaryo, Katar ve Pakistan'ın girişimleri sonucunda sınırlı bir ateşkesin sağlanmasıdır. Bu durumda Hürmüz Boğazı'nın açılması, ekonomik baskının hafifletilmesi ve Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı denetçilerinin İran'a dönmesi yönünde ilk adımlar atılabilir. Ancak bu gelişme kapsamlı barış anlamına gelmez. Daha çok barış müzakerelerinin yeniden başlatılmasını sağlayan bir geçiş aşaması olur.
İkinci senaryo, tarafların görüşmeleri sürdürmesine rağmen somut anlaşmaya varamamasıdır. Bu durumda ABD sınırlı askerî operasyonları, ekonomik yaptırımları ve deniz ablukasını baskı aracı olarak kullanmaya devam edebilir. İran da Hürmüz ve bölgesel güvenlik üzerinden karşı baskı oluşturmaya çalışabilir. Bu, sıcak savaş ile barış arasında uzun süren istikrarsız bir dönem anlamına gelir.
Üçüncü ve en tehlikeli senaryo ise diplomatik temasların çökmesi ve ABD'nin İran'a karşı geniş çaplı yeni bir operasyon başlatmasıdır. Böyle bir durumda savaş yalnızca İran topraklarıyla sınırlı kalmayabilir. Körfez ülkeleri, enerji tesisleri, ticari deniz yolları ve İsrail'in güvenliği doğrudan etkilenebilir.
Bugünkü tabloya baktığımızda diplomatik görüşmelerin devam etmesini ve sınırlı çatışmaların aynı anda yaşanmasını, hemen kapsamlı bir barış sağlanmasından veya kesintisiz büyük bir savaşa geçilmesinden daha olası görüyorum.
Türkiye bakımından ise mesele yalnızca iki ülke arasındaki askerî gerilim değil. İran'daki geniş çaplı istikrarsızlık, Türkiye'nin sınır güvenliğini, bölgesel ticaretini, enerji maliyetlerini ve göç politikalarını etkileyebilir.
Ankara'nın önceliği diplomatik kanalların açık tutulması, çatışmanın bölgeselleşmesinin önlenmesi ve nükleer tesislere yönelik saldırıların oluşturabileceği tehlikelerin azaltılması olmalıdır.
Türkiye'nin Katar, Pakistan, İran ve ABD ile mevcut diplomatik ilişkileri, uygun koşullarda tamamlayıcı bir kolaylaştırıcı rol üstlenmesine imkân tanıyabilir. Ancak böyle bir rolün taraflarca kabul edilmesi gerekir.
Sonuç olarak şu değerlendirmeyi yapmak istiyorum:
ABD ile İran arasında bugün yaşanan mücadele yalnızca kimin daha fazla askerî güce sahip olduğuyla ilgili değil. Kimin daha uzun süre ekonomik, siyasi ve toplumsal maliyetlere dayanabileceği de belirleyici hâle gelmiş durumda.
Vance'in devreye girmesi bu nedenle önemli. ABD yönetimi savaşı sürdürmenin bedelini daha açık biçimde tartışmaya başladı. İran da ciddi ekonomik ve askerî baskı altında.
Fakat savaşların sona ermesi için tarafların yorulması yeterli değildir. Barışın sürdürülebilmesi için güvenilir ve denetlenebilir bir düzenleme kurulması gerekir.
Bana göre önümüzdeki günlerde asıl belirleyici gelişme, yeni bir askerî tehdidin açıklanması değil, tarafların karşılıklı tavizleri hangi sırayla uygulayacakları konusunda anlaşmaya varıp varamayacağı olacaktır.
Orta Doğu bugün barışa yaklaşmış değil; fakat savaşın daha fazla büyümesini engelleyebilecek yeni bir diplomatik fırsatla karşı karşıya. Bu fırsatın değerlendirilip değerlendirilemeyeceğini Washington ve Tahran'ın atacağı somut adımlar belirleyecek.
Yorumlar
Yorumlar yükleniyor…