Dünya siyasetinde dengeler değişiyor, küresel güç mücadelesinde kritik bir eşik aşılıyor! ABD, Rusya ve Çin liderlerinin tarihte ilk kez aynı masada buluşacak olması, uluslararası siyasette ezberleri bozacak yeni bir dönemin kapısını mı aralıyor? Ukrayna savaşından İran krizine, nükleer silah rekabetinden NATO'nun geleceğine kadar dünyanın kaderini belirleyebilecek başlıkların ele alınacağı zirvede perde arkasında hangi pazarlıklar yapılacak? Avrupa devre dışı mı kalıyor, yoksa yeni dünya düzeninin taşları mı döşeniyor?
Uluslararası İlişkiler Uzmanı Doç. Dr. Cantürk Caner, Tgrthaber.com Özel Haber Şefi Bengü Sarıkuş'a çarpıcı değerlendirmelerde bulundu.

Dünya siyasetinin en önemli üç aktörü tarihte ilk kez aynı masada buluşacak. ABD Başkanı Donald Trump, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ve Çin Devlet Başkanı Şi Cinping'in Şıncın'daki görüşmesi dünya siyasetinde yeni bir dönemin başlangıcı olabilir mi? Küresel güç dengeleri nasıl değişebilir?
Doç. Dr. Cantürk Caner: Bu zirvenin önemini yalnızca üç büyük gücün liderinin ilk defa aynı masaya oturması üzerinden değerlendirmek yetersiz kalır. Asıl önemli olan, bu buluşmanın hangi uluslararası koşullarda gerçekleştiğidir. Bugün uluslararası sistemde ciddi bir otorite ve güven krizi yaşanıyor. Birleşmiş Milletler, büyük güçler arasındaki çatışmaları çözmekte zorlanıyor. Uluslararası hukuk giderek daha fazla güç mücadelesinin etkisi altında kalıyor. Ekonomik karşılıklı bağımlılık ise geçmişte düşünüldüğünün aksine devletler arasındaki çatışmaları önlemek yerine zaman zaman yeni baskı araçları üretiyor. Böyle bir ortamda üç liderin bir araya gelmesi, küresel sistemde sorunları çözmek için mevcut çok taraflı kurumların yeterli görülmediğini de ortaya koyuyor.
Ancak burada önemli bir ayrım yapmamız gerekiyor. Bu üç ülke aynı masaya ortak bir dünya düzeni kurmak için değil, birbirlerinin hangi sınırları aşmasına izin vermeyeceklerini belirlemek için oturuyor olabilir.
Çünkü Washington, Moskova ve Pekin'in dünya tasavvurları birbirinden oldukça farklı. ABD, küresel üstünlüğünü ve özellikle teknolojik liderliğini korumak istiyor. Çin, Amerikan merkezli ekonomik ve teknolojik sistemde kendisine uygulanan sınırlamaların azaltılmasını, Asya-Pasifik'te daha belirleyici bir konum elde etmeyi hedefliyor. Rusya ise askerî kapasitesinin ve nükleer gücünün uluslararası sistemde kendisine ayrıcalıklı bir konum sağlamasını, aynı zamanda Batı'nın uyguladığı siyasi ve ekonomik baskının azaltılmasını istiyor.
Burada üç devlet arasında simetrik bir güç dağılımı da bulunmuyor. ABD ve Çin küresel ekonomi, teknoloji ve ticaret üzerinde belirleyici konumdayken Rusya daha çok askerî ve nükleer kapasitesiyle öne çıkıyor. Dolayısıyla aynı masada oturmaları, eşit pazarlık gücüne sahip oldukları anlamına gelmez.
Zirvenin Çin'de yapılmasını da ayrıca değerlendirmeliyiz. Şıncın sıradan bir şehir değil. Çin'in teknoloji, üretim, elektronik ve yenilikçilik kapasitesinin sembollerinden biri. Şi Cinping, rakiplerini Çin'in ekonomik dönüşümünü temsil eden bir şehirde ağırlayarak ülkesinin küresel siyasette yalnızca üretici ve ihracatçı değil, diplomatik bir merkez olduğunu da göstermeye çalışıyor.
Benim değerlendirmeme göre bu görüşmenin en önemli sonucu kısa vadede yeni bir uluslararası düzenin ilan edilmesi olmayacaktır. Daha muhtemel olan, büyük güçler arasında doğrudan müzakerenin ağırlık kazandığı, ancak rekabetin devam ettiği bir dönemin güçlenmesidir.

ABD, Rusya ve Çin arasında perde arkasında nasıl bir pazarlık yürütülebilir? Üç liderin birbirinden beklentileri ve masaya koyabilecekleri kozlar nelerdir?
Doç. Dr. Cantürk Caner: Bu sorunun cevabı için üç liderin aynı görüşmeye farklı gündemlerle geldiğini anlamamız gerekiyor. Hatta zirvenin en büyük zorluğu da burada ortaya çıkıyor: Her lider kendi önceliğini diğer iki liderin önceliği hâline getirmeye çalışacaktır.
Trump açısından temel mesele, ABD'nin aynı anda birden fazla büyük stratejik sorunla karşı karşıya olmasıdır. Çin ile teknoloji ve ticaret rekabeti sürüyor, Rusya ile Ukrayna savaşı üzerinden yaşanan anlaşmazlık çözülebilmiş değil, İran merkezli askerî gerilim ise Washington'un kaynaklarını ve diplomatik enerjisini tüketiyor.
Trump bütün bu sorunları birbirinden bağımsız görmeyebilir. Çin ile ekonomik alanda sınırlı bir uzlaşma sağlamak, Rusya ile Ukrayna konusunda ilerleme kaydetmek ve İran konusunda gerilimi azaltmak, Washington'un uluslararası manevra alanını genişletebilir. Ancak Çin'in beklentileri farklıdır.
Pekin açısından asıl mesele yalnızca gümrük tarifeleri değil, geleceğin teknolojik üretim kapasitesinin kimin kontrolünde olacağıdır. Yapay zekâ sistemleri, gelişmiş yarı iletkenler, kritik mineraller, yüksek teknoloji üretim ekipmanları ve tedarik zincirleri artık ulusal güvenlik meselesi hâline gelmiştir.
ABD'nin gelişmiş çiplere erişim üzerindeki sınırlamaları Çin'in teknolojik yükselişini baskılarken Çin de nadir toprak elementleri ve kritik mineral işleme kapasitesini bir pazarlık aracı olarak kullanabiliyor. Bu nedenle Trump ile Şi arasındaki asıl ekonomik pazarlık, hangi ülkenin diğerine daha fazla ürün satacağından ibaret değildir. Mesele, geleceğin üretim ve teknoloji sistemlerinde kimin hangi alanları kontrol edeceğidir.
Putin'in pazarlık gücü ise başka bir noktada ortaya çıkıyor. Rusya, ABD ve Çin'le aynı ekonomik büyüklüğe sahip olmasa da askerî kapasitesi, enerji kaynakları, nükleer silahları ve devam eden Ukrayna savaşı nedeniyle göz ardı edilemeyecek bir aktördür. Moskova'nın beklentisi yalnızca bazı yaptırımların kaldırılması olmayabilir. Putin, Rusya'nın Avrupa güvenlik düzeninin şekillendirilmesinde yeniden doğrudan söz sahibi olmasını istiyor. Özellikle NATO'nun doğu kanadındaki askerî yapılanma ve Ukrayna'nın gelecekteki güvenlik statüsü Moskova açısından temel meselelerdir.

Fakat burada kolay fark edilmeyen bir stratejik çelişki bulunuyor.
Çin, Rusya'nın tamamen zayıflamasını istemez; ancak Rusya'nın ABD ile yakınlaşarak Çin'e olan bağımlılığını azaltmasını da tercih etmeyebilir. Benzer şekilde Washington, Moskova'nın Pekin'e aşırı bağımlı olmasını istemiyor. Rusya ile sınırlı bir yakınlaşma, Çin karşısında Amerika'nın stratejik manevra alanını genişletebilir. Ancak Putin'in Çin ile geliştirdiği ekonomik ve siyasi ilişkilerden kolayca vazgeçmesi beklenmemelidir.
Dolayısıyla üç ülke arasında yalnızca karşılıklı pazarlık değil, birbirlerini diğerine karşı kullanma arayışı da söz konusu olabilir.
Bana göre daha gerçekçi ihtimal, birbirinden ayrı konularda sınırlı uzlaşmalar sağlanmasıdır. Ticaret alanında geçici kolaylıklar, nükleer risklerin azaltılmasına yönelik temaslar, İran konusunda diplomatik koordinasyon ve Ukrayna müzakerelerinin sürdürülmesi bu başlıklar arasında sayılabilir.
Ancak burada göz önünde bulundurulması gereken, büyük bir sonucun çıkmayacağıdır.

Üç lider arasındaki görüşmelerde Ukrayna savaşı en önemli başlıklardan biri olarak görülüyor. Bu zirveden savaşı sona erdirecek bir çözüm çıkabilir mi? Putin, Trump ve Şi arasında nasıl bir uzlaşma sağlanabilir?
Doç. Dr. Cantürk Caner: Ukrayna meselesini değerlendirirken öncelikle görüşmelerin mevcut durumunu hatırlamak gerekiyor. 10-11 Kasım'da Abu Dabi'de ABD, Rusya ve Ukrayna temsilcileri arasında yeniden müzakereler gerçekleştirildi. Ancak bu görüşmelerde ateşkes ve toprak sorunları bakımından belirleyici bir ilerleme sağlanamadı.
Trump için başarı, savaşın sona ermesini sağlayacak bir anlaşma ortaya koymaktır. Putin açısından başarı ise Rusya'nın savaş boyunca elde ettiği askerî ve siyasi kazanımların güvence altına alınmasıdır. Çin ise çatışmanın bölgesel ve küresel istikrarsızlık üretmesini istememekle birlikte Rusya'yı köklü tavizlere zorlayacak bir pozisyona girmeye sıcak bakmayabilir.

Burada üç temel sorun bulunuyor.
Birincisi, toprak meselesidir. Rusya, işgal ettiği topraklar üzerindeki kontrolünü korumak ve Ukrayna'nın elinde tuttuğu bazı bölgeler konusunda da taviz elde etmek istiyor. Ukrayna ise egemenlik haklarından ve topraklarının hukuken Rusya'ya ait olduğunun kabulünden vazgeçmiyor.
İkincisi, güvenlik garantileridir. Ukrayna açısından yalnızca silahların susması yeterli değildir. Çünkü güvenilir bir güvenlik mekanizması oluşturulmadığı takdirde ateşkes, Rusya'nın yeniden güç toplaması için kullanılan geçici bir dönem hâline gelebilir. Buna karşılık Moskova da Ukrayna'nın Batı'nın askerî güvenlik sistemiyle bütünleşmesini kendi çıkarlarına aykırı görüyor.
Üçüncüsü ise yaptırımlar ve savaş sonrası düzendir. Rusya ekonomik yaptırımların hafifletilmesini isterken Avrupa ülkeleri, herhangi bir uzlaşmanın Rusya'nın yeniden askerî saldırıda bulunmasını kolaylaştırmaması gerektiğini savunuyor.
Bütün bunlar bize şunu gösteriyor: Ukrayna'da ateşkes sağlamak ile Ukrayna sorununu çözmek aynı şey değildir.

Bu üçlü görüşmede nükleer silahlar ve İran meselesi de gündeme gelecek. Bu iki konu Ukrayna'dan daha kolay uzlaşılabilecek alanlar olabilir mi?
Doç. Dr. Cantürk Caner: Burada özellikle nükleer silahlar meselesinin üzerinde durmak gerekiyor. Çünkü ABD ile Rusya arasındaki son büyük stratejik nükleer silah kontrol anlaşması olan New START, Şubat 2026'da sona erdi. Bu durum, iki ülke arasındaki nükleer rekabetin yönetilmesi açısından önemli bir boşluk oluşturdu. Trump, Çin'in de katılacağı yeni bir silah kontrol mekanizması kurulmasını istiyor. Fakat Pekin bu konuda uzun süredir temkinli davranıyor. Bunun temel nedeni Çin'in nükleer kapasitesinin büyümesine rağmen ABD ve Rusya'nın toplam nükleer silah kapasitesinin hâlâ Çin'inkinden çok daha büyük olmasıdır.
Dolayısıyla Çin, Washington ve Moskova ile aynı sayısal sınırlamalara tabi olacağı bir anlaşmayı kendi güvenliği açısından dezavantajlı görebilir.
Buna karşılık nükleer krizlerde doğrudan iletişim kanallarının güçlendirilmesi, nükleer denemelere ilişkin risklerin azaltılması ve yapay zekânın nükleer karar mekanizmalarında oluşturduğu tehlikelerin kontrol edilmesi gibi başlıklarda daha sınırlı bir iş birliği mümkündür.
Bence bu zirveden çıkabilecek en anlamlı sonuçlardan biri, kapsamlı bir silahsızlanma anlaşması değil, yeni bir nükleer silah kontrol müzakere sürecinin başlatılması olabilir.

İran konusunda ise tablo biraz farklı.
ABD, Rusya ve Çin'in İran üzerindeki etkileri aynı düzeyde değildir. Rusya, Tahran'la askerî, diplomatik ve enerji alanlarında ilişkilerini sürdürürken Çin özellikle ekonomik ilişkileri ve enerji ticareti üzerinden önem taşıyor.
Trump'ın beklentisi, Moskova ve Pekin'in İran üzerindeki etkilerini kullanarak gerilimin azaltılmasına katkı sağlaması olabilir.
Burada dikkat edilmesi gereken husus, İran ve Ukrayna dosyalarının aynı müzakere paketine dönüştürülüp dönüştürülmeyeceğidir.
Örneğin Washington'un Rusya'dan İran üzerindeki etkisini kullanmasını istemesi karşılığında Moskova'ya Ukrayna konusunda taviz vereceği düşüncesi siyasi bir senaryo olarak tartışılabilir. Fakat şu ana kadar böyle bir takasın kararlaştırıldığına ilişkin doğrulanmış bir bilgi yok.
Ayrıca İran'ın bulunmadığı bir masada İran'ın güvenliği konusunda, Ukrayna'nın bulunmadığı bir masada Ukrayna'nın geleceği konusunda nihai karar alınması, büyük güçlerin iradeleriyle sahadaki siyasi gerçeklik arasındaki farkı ortadan kaldırmaz.
Bu nedenle üçlü görüşmenin başarısı, ortaya atılan büyük vaatlerden çok, tarafların üzerinde uzlaştıkları somut ve uygulanabilir adımlarla ölçülmelidir.

ABD, Rusya ve Çin doğrudan görüşürken Avrupa Birliği'nin masada bulunmaması ne anlama geliyor? Avrupa küresel siyasette ikinci plana mı itiliyor?
Doç. Dr. Cantürk Caner: Avrupa açısından Şıncın görüşmesinin en önemli yönlerinden biri, kendi güvenliğini doğrudan ilgilendiren meselelerin Avrupa Birliği temsilcilerinin bulunmadığı bir ortamda tartışılabilecek olmasıdır.
Ancak Avrupa'nın masada bulunmaması ile Avrupa'nın tamamen etkisiz hâle gelmesi arasında önemli bir fark var.
Avrupa Birliği bugün önemli bir ekonomik güç, büyük bir ticaret pazarı ve Ukrayna'nın en önemli destekçilerinden biridir. Rusya'ya uygulanan ekonomik yaptırımlarda, Ukrayna'nın yeniden inşasında, mali yardımlarda ve savaş sonrası güvenlik düzenlemelerinde Avrupa'nın doğrudan etkisi bulunuyor.
Bu nedenle Trump, Putin ve Şi arasında varılabilecek herhangi bir siyasi mutabakatın uygulanması konusunda Avrupa'nın rolünü görmezden gelmek mümkün değildir. Bununla birlikte Avrupa'nın ciddi bir stratejik sorunu var. Ekonomik gücünü askerî ve diplomatik karar alma kapasitesine aynı ölçüde dönüştürebilmiş değil.
Avrupa ülkeleri güvenlik konusunda hâlâ büyük ölçüde NATO'ya ve özellikle ABD'nin askerî imkânlarına bağımlı. İstihbarat, stratejik nakliye, füze savunması, uzun menzilli askerî kapasite ve nükleer caydırıcılık gibi alanlarda Amerikan desteği önemli olmaya devam ediyor. İşte bu durum Avrupa'nın diplomatik pazarlık gücünü sınırlandırıyor.







Yorumlar
Yorumlar yükleniyor…