Dünya siyasetinde dengeleri değiştirecek üçlü zirvenin ardından gözler ABD, Rusya ve Çin’in atacağı adımlara çevrildi. Donald Trump, Vladimir Putin ve Şi Cinping’i aynı masada buluşturan ortak çıkarlar nelerdi? Üç lider küresel güç paylaşımı konusunda anlaştı mı? Uluslararası İlişkiler Uzmanı Doç. Dr. Halit Hamzaoğlu, Tgrthaber.com Özel Haber Şefi Bengü Sarıkuş’a yaptığı değerlendirmede, zirvenin perde arkasındaki stratejik hesapları ve yeni dünya düzenine ilişkin dikkat çeken gelişmeleri anlattı. Hamzaoğlu, Avrupa’nın denklem dışında kaldığı yeni süreçte büyük güçlerin nüfuz alanlarını yeniden şekillendirdiğine dikkat çekerek, ortaya çıkan tabloyu “yeni bir Yalta düzeni” olarak değerlendirdi.

Trump, Putin ve Şi aynı masada hangi ortak çıkarlar etrafında buluştu?
Doç. Dr. Halit Hamzaoğlu: Trump, Putin ve Şi’yi aynı masada buluşturan temel unsur, küresel jeopolitikteki kırılmalar ve bu sürecin doğurduğu stratejik belirsizliklerdir. Dünya artık tek kutuplu değildir. Uluslararası sistem tek kutuplu yapısını kaybederken, Trump liderliğindeki ABD küresel sorumluluklarda yük paylaşımını merkeze alan pragmatik bir yönelime geçmiştir. Bu strateji, Washington’a dış maliyetleri sınırlandırarak Çin ve Rusya gibi büyük güçlerle yürüttüğü rekabetin kurallarını yeniden belirleme alanı açmaktadır. ABD, çok kutupluluğa geçiş sürecinde güç dengesi parametrelerini kendi lehine revize etmeyi hedefleyen bir perspektife sahiptir.
Çin, sahip olduğu ekonomik ve teknolojik güç sayesinde çok kutupluluğa farklı motivasyonlarla uyum sağlamaya çalışmaktadır. Mevzubahis stratejik uyumun temel eksenini sıfır toplamlı jeopolitik çatışmadan ziyade, ekonomik büyümenin sürdürülebilirliğini güvence altına almayı hedefleyen rekabetçi iş birliği ve karşılıklı bağımlılık yönetimi oluşturmaktadır.
Rusya ise Ukrayna savaşı nedeniyle küresel bir izolasyona tabi tutulmuş bir aktör konumundaydı. 2022’den itibaren yoğun bir diplomatik ve ekonomik izolasyon kıskacına alınan Rusya, Üçlü Zirve’yi bu kuşatmayı kıracak stratejik bir fırsat penceresi olarak kurgulamıştır. Bu hamleyle Moskova, üzerindeki izolasyonu aşarak büyük güçler jeopolitiğine yeniden dâhil olma hedefinde kayda değer bir başarı elde etmiştir.

ÜÇ LİDER NEDEN BULUŞTU?
Üç lideri bir araya getiren ortak çıkarlar, jeopolitik belirsizliğe büyük güç politikaları kapsamında cevap verme çabasıdır. Avrupa’nın denklem dışında kaldığı bu süreçte, küresel belirsizliklerin seyrini belirleyen yeni bir Yalta düzeni şekillenmektedir. Elbette günümüz koşulları İkinci Dünya Savaşı döneminden oldukça farklıdır. Bugünün dinamikleri İkinci Dünya Savaşı’ndan çok farklı olsa da büyük güçlerin stratejik çıkarları ve motivasyonları tarihsel bir süreklilik arz etmektedir.
Aktör / KonuTemel Hedef ve MotivasyonStratejik Yaklaşım / Çıkar Genel Jeopolitik Zemin Çok kutuplu dünyaya geçiş ve stratejik belirsizliklerKüresel güç dengesi parametrelerinin yeniden belirlenmesi, Avrupa'nın dışarıda kaldığı 'yeni bir Yalta düzeni' arayışı ABD (Donald Trump) Dış maliyetleri sınırlandırmak ve yük paylaşımını merkeze almakPragmatik yönelimle Çin ve Rusya ile rekabetin kurallarını Washington lehine revize etmek Çin (Şi Cinping) Ekonomik büyümenin sürdürülebilirliğini güvence altına almakSıfır toplamlı çatışma yerine rekabetçi iş birliği ve karşılıklı bağımlılık yönetimiyle çok kutupluluğa uyum sağlamak Rusya (Vladimir Putin) Ukrayna savaşı sonrası uygulanan diplomatik ve ekonomik izolasyonu kırmakÜçlü Zirve fırsatıyla tecridi aşarak büyük güçler jeopolitiğine yeniden dâhil olmak Ortak Çıkar Küresel belirsizliklere büyük güç politikalarıyla yanıt vermekTarihsel süreklilik arz eden stratejik çıkarlar doğrultusunda kendi etki alanlarını konsolide etmek

Masada neler konuşuldu, ne karar alındı?
Doç. Dr. Halit Hamzaoğlu: Zirve diplomasisinin resmî çıktısı, Shenzhen Zirvesi sonrasında ilan edilen dört maddelik “Barış Deklarasyonu” ile somutlaşmıştır. Ancak metnin sınırlı kapsamı dikkate alındığında, masada kamuoyuna deklare edilen maddelerin çok ötesinde stratejik başlıkların ve nüfuz alanlarının müzakere edildiği anlaşılmaktadır.
Büyük güçleri buluşturan zirveler, salt somut karar alma mekanizmalarının ötesinde, küresel sistemin gelecekteki seyrine yön veren stratejik bir çerçeve sunmaları ve aktörler arası angajmanın temel parametrelerini belirlemeleri bakımından kritik önem taşımaktadır. Trump, Putin ve Şi arasındaki Üçlü Zirve’yi bu bağlamda değerlendirmek mümkündür.
Müzakerelerin öncelikli gündemini küresel güvenlik mimarisinin temelini oluşturan BM reformu, nükleer silahların kontrolü, jeopolitik krizlerin tetiklediği makroekonomik maliyetlerin yönetimi ve enerji arz-talep dengesinin güvence altına alınması oluşturmuştur. Bunun yanı sıra İran, Ukrayna ve Tayvan gibi yüksek gerilimli kriz sahaları üzerinden yürütülen stratejik pazarlıklar ve nüfuz alanı paylaşımı, zirvenin ana eksenini belirlemiştir.

ÜÇ LİDER, TEK HEDEF: KÜRESEL GÜÇ DENGELERİNİ YENİDEN BELİRLEMEK!
“Barış Deklarasyonu”, yeni uluslararası güvenliğin üç büyük güç tarafından belirlenmesini deklare etmektedir. Nükleer konuda yeni kontrol mekanizmalarının belirlenmesi bir başka önemli çıktı olarak ele alınabilir. Enerji ve tedarik zincirleri konusunda daha müşahhas bir çerçevenin oluştuğunu gözlemlemek mümkündür. Uluslararası Ceza Mahkemesi’ne yönelik sert eleştiriler, üç büyük gücün uluslararası hukuk yerine güç paradigmasını öncelediğini tescil etmektedir.

Zirveden sonra dünyayı ne bekliyor, yeni bir küresel düzen mi kuruluyor?
Doç. Dr. Halit Hamzaoğlu: Uluslararası sistemin geleceğine dair “yeni dünya düzeni” tartışmaları sürerken, bu zirvenin en temel sistemik çıktısı, 1945 sonrası kurumsallaşan liberal uluslararası düzenin miadını doldurduğunun tescil edilmesidir. 1990’ların ortasından itibaren derinleşen meşruiyet ve işlevsellik krizlerine kalıcı çözümler üretmekte yetersiz kalan bu düzen, yerini çok kutuplu ve belirsizliklerle örülü bir geçiş dönemine bırakmıştır.
Büyük güç politikalarının yön vereceği sistem, esasında jeopolitik nüfuz paylaşımını beraberinde getirmektedir. Mevcut küresel sistemdeki dönüşüm, tam anlamıyla yerleşik çok kutupluluktan ziyade, üç büyük aktör arasındaki dinamik güç korelasyonlarının (askerî, ekonomik ve teknolojik kapasite değişimlerinin) şekillendirdiği asimetrik bir dengeye işaret etmektedir.
Bu geçiş evresinin söz konusu korelasyonlar zemininde yönetilerek istikrarlı çok kutuplu düzene evrilmesi, sistemik belirsizlikler ve hegemonik rekabet nedeniyle yüksek maliyetli ve sancılı bir uyum sürecini beraberinde getirmektedir.

ZİRVEDEN SONRA BU BAŞLIKLAR AYRICA TAKİP EDİLMELİ
Zirve sonrası İran, Ukrayna ve Tayvan gibi doğrudan yapısal dönüşümü etkileyecek dosyalardaki hareketlenmelerin özellikle takip edilmesi gerekmektedir. Çünkü bu dosyaların büyük jeopolitik kırılmalara sebep olduğu ortadadır. Bu bağlamda, zirve masasında verilen uzlaşı mesajlarının sahada ne ölçüde somut ve bağlayıcı pratiklere dönüşeceği, yeni küresel dengenin şekillenmesinde belirleyici bir rol oynayacaktır.
Takip Edilmesi Gereken Başlıklar / DosyalarÖnemi ve EtkisiBelirleyici Faktörİran, Ukrayna, TayvanDoğrudan yapısal dönüşümü etkileyecek ve büyük jeopolitik kırılmalara sebep olabilecek dosyalar.Zirvede verilen uzlaşı mesajlarının sahada somut ve bağlayıcı pratiklere dönüşme düzeyi (yeni küresel dengenin şekillenmesinde belirleyici).

GERÇEKÇİ GÖRÜNMEYEN NÜKLEER MESAJI
Nükleer silahların azaltılması konusunda diyalog kararı alındı. Peki ABD, Rusya ve Çin gerçekten nükleer silahlarını azaltmaya yanaşır mı? Bu kararın sahada karşılığı olabilir mi?
Doç. Dr. Halit Hamzaoğlu: Soğuk Savaş döneminden bu yana küresel güvenlik mimarisinin merkezinde yer alan nükleer silahların azaltılması veya sınırlandırılması, tarihsel süreçte ABD ve Rusya arasındaki iki kutuplu bir denge ve müzakere tekeli üzerine inşa edilmiştir. Ancak günümüzün çok katmanlı güç korelasyonunda Çin, niceliksel olarak bu iki aktörün gerisinde kalmakla birlikte hızla büyüyen stratejik kapasitesiyle geleneksel iki taraflı nükleer denklemi çok taraflı bir rekabet zeminine dönüştürmektedir.
Uluslararası sistemin içinden geçtiği bu sancılı dönüşüm sürecinde ABD, Rusya ve Çin’in nükleer kapasite azaltımı konusunda somut ve bağlayıcı adımlar atması gerçekçi görünmemektedir. Mevcut güvensizlik ortamında büyük güçler, nükleer caydırıcılıklarından taviz vermek yerine diplomasiyi zaman kazanmaya yönelik bir oyalama stratejisi olarak araçsallaştırmayı tercih etmektedir.
Mevzubahis tabloda büyük güçler için esas olan, nükleer kapasiteyi kısıtlamak değil, müzakere süreçlerini stratejik avantaja dönüştürmektir.







Yorumlar
Yorumlar yükleniyor…