Türkiye'nin patent alanında geldiği nokta, son olarak Şanlıurfa'da düzenlenen TEKNOFEST'te gündeme geldi. Sanayi ve Teknoloji Bakanı Mehmet Fatih Kacır, 11. Uluslararası Buluş Fuarı-TÜRKPATENT ISIF'26 Ödül Töreni'nde yaptığı konuşmada, 23 yıl önce Türkiye'de yılda 414 patent başvurusu yapıldığını, bugün ise bu sayının 11 binin üzerine çıktığını belirtti. Türkiye'nin kadın buluşçu oranında da dünya birincisi olduğunu vurgulayan Bakan Kacır, üniversiteler, teknoparklar ve girişimci destek programlarının fikri mülkiyet kapasitesinin gelişimine katkı sağladığını ifade etti.
Kacır'ın işaret ettiği tablo, Türkiye'nin patent ekosisteminde yaklaşık çeyrek asırda yaşanan dönüşümün iki önemli yönünü öne çıkarıyor. Bir tarafta yerli patent başvurularının 11 bin sınırını aşması ve Türkiye'nin küresel sıralamada ilk 10'a girmesi, diğer tarafta ise kadın buluşçuların uluslararası patent başvurularında dünya liderliğine ulaşması bulunuyor. Son yıllarda bilgisayar teknolojileri ve dijital ağ sistemlerinde artan başvurular ile yapay zeka buluşlarına yönelik hazırlanan yeni patent mekanizması da dönüşümün teknoloji ayağını genişletiyor.
Her fikir patent olamıyor
Patent sistemi, yeni bir fikrin ortaya çıkmasından daha fazlasını gerektiriyor. Bir buluşun patentle korunabilmesi için "yenilik", "buluş basamağı" ve "sanayiye uygulanabilirlik" olmak üzere üç temel kriteri karşılaması gerekiyor. Yenilik kriteri, buluşun başvuru tarihinden önce dünyanın herhangi bir yerinde kamuya açıklanmış bilginin parçası olmamasını ifade ediyor. Buluş basamağı, ortaya konulan çözümün ilgili teknik alandaki uzman tarafından mevcut bilgilerden kolaylıkla çıkarılamayacak nitelikte olmasını gerektiriyor. Sanayiye uygulanabilirlik ise buluşun tarım dahil sanayinin herhangi bir alanında üretilebilir, uygulanabilir veya kullanılabilir olmasını kapsıyor.
Bu nedenle her yeni düşünce patent sisteminin kapsamına girmiyor. Keşifler, bilimsel teoriler ve matematiksel yöntemler gibi başlıklar tek başına patentlenebilir bir buluş olarak değerlendirilmiyor. Patent, esas olarak teknik bir probleme yeni ve uygulanabilir bir çözüm getiren buluşu koruyor.
Patent ile faydalı model arasındaki ayrım da burada ortaya çıkıyor. Her iki sistemde yenilik ve sanayiye uygulanabilirlik aranırken patentte ayrıca buluş basamağı kriteri bulunuyor. Patent için inceleme raporu hazırlanırken faydalı modelde inceleme raporu düzenlenmiyor. Koruma süreleri de farklılaşıyor. Patent koruması başvuru tarihinden itibaren 20 yıl, faydalı model koruması ise 10 yıl devam ediyor.
Patent hakkı, buluş sahibine yalnızca teknik bir çalışmayı kayıt altına alma imkanı sağlamıyor. Patent sahibi buluşunun izinsiz üretilmesini, satılmasını, kullanılmasını veya ithal edilmesini engelleyebiliyor; patentini lisanslayabiliyor veya devredebiliyor. Bu yönüyle patent, ortaya çıkan teknik bilginin korunması kadar ekonomik değere dönüştürülmesinde de önemli bir araç haline geliyor.
Bir fikir nasıl patente dönüşüyor?
Türkiye'de patent başvuruları Türk Patent ve Marka Kurumu üzerinden gerçekleştiriliyor. Ancak başvurunun yapılması, buluşun doğrudan patent aldığı anlamına gelmiyor. Başvurunun ardından araştırma ve inceleme aşamaları yürütülüyor.
Araştırma raporu, patentlenebilirlik değerlendirmesinin ilk aşamalarından birini oluşturuyor. Bu aşamada başvurunun konusu ile ilgili dünyada daha önce yayımlanmış dokümanlar inceleniyor ve buluşun mevcut teknik bilgi karşısındaki konumu araştırılıyor. İnceleme aşamasında ise buluşun patent verilebilirlik şartlarını karşılayıp karşılamadığı değerlendiriliyor.
Patent alma süreci geçmişte yıllara yayılan bir işlemken son dönemde sürelerin kısaltılması yönünde de adımlar atıldı. İncelemeli patent sisteminde ortalama tescil süresi 2 ila 4 yıl arasında değişirken 2023'te ortalama 36 ay olan süre, 2024'te 30 aya, 2025'in ilk 8 ayında ise 25 aya kadar geriledi. 2024'te devreye alınan Acil Patent Araştırma Hizmeti ile normal şartlarda 18 aya kadar sürebilen araştırma işleminin ortalama 30 güne kadar indirilebildiği bildirildi.
Böylece patent sistemindeki dönüşüm yalnızca yapılan başvuruların sayısında değil, buluşların koruma altına alınması için yürütülen işlemlerin hızlandırılmasında da kendisini göstermeye başladı.
414 başvurudan 11 bin 394'e
Türkiye'nin patent alanındaki değişimini en açık biçimde gösteren verilerin başında yerli başvuru sayıları geliyor. 2002'de 414 seviyesinde bulunan yıllık patent başvuruları, geçen 23 yıllık dönemde 11 binin üzerine çıktı.
Yükseliş özellikle son yıllarda hızlandı. Yerli patent başvurusu sayısı 2023'te 8 bin 663 seviyesindeyken 2024'te yüzde 18 artarak 10 bin 186'ya yükseldi ve ilk kez 10 bin sınırını geçti. 2025'te ise yükseliş devam etti. Yerli patent başvuruları bir önceki yıla göre yüzde 12 artışla 11 bin 394'e, patent tescilleri yüzde 10 artışla 3 bin 738'e ulaştı.
Patent üretimindeki artışın arkasındaki yapıya bakıldığında AR-GE merkezlerinin ağırlığı öne çıktı. 2025'te yerli patent ve faydalı model başvurularının yüzde 30'u AR-GE merkezlerinden geldi. Diğer özel sektör firmaları yüzde 16, üniversiteler yüzde 15, teknoloji geliştirme bölgeleri ise yüzde 6 pay aldı. Kalan başvurular bireysel başvuru sahipleri ve diğer kurumlar tarafından gerçekleştirildi.
Üniversitelerdeki değişim ise daha uzun dönemli dönüşümü ortaya koydu. Üniversiteler tarafından 2010'da yalnızca 10 patent ve faydalı model başvurusu yapılırken bu sayı 2024'te 1640'a yükseldi. Böylece üniversitelerin başvurularında 15 yıllık dönemde yüzde 16 bin 300 artış kaydedildi.
Patentlerdeki ivme 2026'da da devam etti. Yılın ilk 6 ayında TÜRKPATENT'e yapılan yerli patent başvuruları, 2025'in aynı dönemindeki 3 bin 538 seviyesinden yüzde 31 artışla 4 bin 641'e çıktı. Yerli faydalı model başvuruları da yüzde 23 artarak 2 bin 21'e ulaştı. Böylece 2025'te 11 bin sınırını aşan patent başvurularındaki yükseliş, 2026'nın ilk yarısında da çift haneli büyümeyle sürdü.
Türkiye küresel patent yarışında ilk 10'da
Başvurulardaki yükseliş Türkiye'nin küresel patent ligindeki konumunu da değiştirdi. WIPO'nun 2025 Dünya Fikri Mülkiyet Göstergeleri Raporu'ndaki 2024 verilerine göre Türkiye, 10 bin 4 yerli patent başvurusuyla dünya sıralamasında 12'ncilikten 10'unculuğa çıktı. Aynı dönemde patent başvurularındaki yüzde 18,4'lük ve tescillerdeki yüzde 38,9'luk artış dünya ortalamasının üzerinde gerçekleşti.
Küresel sıralamada Çin 1 milyon 672 bin 1 yerli patent başvurusuyla ilk sırada yer aldı. Çin'i 270 bin 295 başvuruyla ABD, 237 bin 169 ile Japonya ve 195 bin 786 ile Güney Kore takip etti. Hindistan, Almanya, Rusya, Fransa ve İngiltere'nin ardından Türkiye 10'uncu sıraya yerleşti. Türkiye'yi İtalya, İran ve Kuzey Kore izledi.
Türkiye'nin son 10 yıldaki değişimi de yalnızca toplam başvuru sayısıyla sınırlı kalmadı. 2014-2024 döneminde kişi başına düşen patent başvurularındaki artışta Türkiye dünyada ikinci sıraya yükseldi. Yerli faydalı model başvurularında dünya 7'ncisi olan Türkiye, patent uzmanı sayısını 181'e çıkararak bu alanda da 10'uncu sıraya yerleşti. Patent ofisleri sıralamasında ise 23'üncülükten 18'inciliğe yükselerek tarihinde ilk kez dünyanın en büyük 20 patent ofisi arasına girdi.
Türkiye'nin sınai mülkiyetteki yükselişi patentlerle de sınırlı kalmadı. 2024'te 366 bin 543 yerli marka başvurusuyla dünyada 6'ncı, 41 bin 875 yerli tasarım başvurusuyla da dünyada 3'üncü sırada yer aldı. Patent, marka ve tasarım verilerinin birlikte ortaya koyduğu tablo, Türkiye'nin fikri mülkiyet ekosisteminde küresel ölçekte daha görünür bir konuma geldiğini gösterdi.
Patentlerde kadın imzası: Türkiye dünya lideri
Türkiye'nin yükselen patent grafiğinin en güçlü göstergelerinden biri kadın buluşçulardan geldi. WIPO'nun verilerine göre Türkiye'de PCT kapsamında başvuru yapan kadın buluşçuların oranı yüzde 26,1'e ulaştı. Bu oranla Türkiye dünya lideri oldu.
Buradaki yüzde 26,1'lik oran, Türkiye'deki bütün patent başvurularının yüzde 26,1'inin kadınlar tarafından yapıldığı anlamına gelmiyor. Veri, PCT kapsamındaki uluslararası patent başvurularında kadın buluşçuların oranını ifade ediyor. Bu ayrım, Türkiye'nin dünya liderliğinin hangi gösterge üzerinden hesaplandığının doğru anlaşılması açısından önem taşıyor.
Kadınların buluş ekosistemindeki yükselişi üniversite verilerinde de görülüyor. Üniversitelerden yapılan patent ve faydalı model başvurularında yer alan kadın buluşçu sayısı 2022'de 864 iken 2023'te 926'ya, 2024'te ise 1063'e yükseldi. Böylece iki yıllık dönemde kadın buluşçu sayısında yüzde 23'lük artış kaydedildi.
Türkiye'nin yerli patentlerde dünyanın ilk 10 ülkesi arasına girmesiyle kadın buluşçularda ulaşılan dünya liderliğinin aynı dönemde ortaya çıkması, fikri mülkiyet alanındaki yükselişin yalnızca başvuru adetleriyle sınırlı olmadığını gösteriyor. Kadınların akademiden AR-GE'ye, girişimcilikten uluslararası patent sistemine uzanan daha geniş bir teknoloji ekosistemindeki ağırlığı da giderek artıyor.
Kadınların teknoloji ekosistemindeki ağırlığı büyüyor
Kadınların patent sistemindeki konumuna, bilim ve teknoloji alanındaki destekler de eşlik ediyor. Bakan Kacır'ın açıkladığı verilere göre TÜBİTAK'ın bilim insanlarına yönelik programları kapsamında 210 bin kadın araştırmacıya toplam 30,3 milyar lira destek sağlandı. Akademi ve kamuya yönelik programlardan yararlanan kadın araştırmacı sayısı ise 21 bini aştı.
Kadınların teknolojiyle buluşmasının daha erken yaşlara taşınmasına yönelik programlarda da önemli bir katılım bulunuyor. Türkiye'nin 81 ilindeki Deneyap teknoloji atölyelerinde 6 bin 750 kız öğrenci eğitim görürken TEKNOFEST'in ilk yılında yüzde 17 olan kadın yarışmacı oranı, 2025'te 507 bin başvuruyla yüzde 46'ya ulaştı.
Bu tablo, kadınların teknoloji ekosistemindeki varlığının yalnızca mevcut buluşçular ve araştırmacılar üzerinden değil, geleceğin insan kaynağını oluşturacak gençler üzerinden de genişlediğini ortaya koyuyor.
Buluştan girişimciliğe kadınların yükselişi
Kadınların teknoloji alanındaki ağırlığı araştırma ve patent çalışmalarının ötesinde girişimcilik ekosistemine de uzanıyor. KOSGEB programlarında 85 binden fazla kadın girişimci girişimcilik desteklerinden yararlanırken kalkınma ajanslarının desteklediği projeler kapsamında 14 bin 23 kadın girişimci desteklendi. Aynı projelerle 12 bin 866 kadın istihdama kazandırıldı.
Kadınların istihdam edilebilirliğinin artırılması ve girişimciliğinin desteklenmesine yönelik Sosyal Gelişmeyi Destekleme Programı kapsamında 361 projeye 3,2 milyar lira destek sağlandı. Kalkınma ajansları aracılığıyla yalnızca son bir yılda kadın istihdamı ve girişimciliğine aktarılan kaynak ise 1,1 milyar liraya ulaştı.
Kadın girişimcilerin yükselişi Türkiye'nin yüksek değerlemeye ulaşan teknoloji şirketlerinde de karşılık buldu. Türkiye'nin 2030'a kadar 100 Turcorn çıkarma hedefi bulunurken mevcut 7 Turcorn'un 4'ü kadın girişimciler tarafından kuruldu.
Böylece kadınların teknoloji yolculuğu, araştırma programlarından patent sistemine, patentten girişimciliğe ve milyar dolar değerlemeye ulaşan teknoloji şirketlerine kadar genişleyen bir zincire dönüşüyor. PCT kapsamındaki kadın buluşçu oranında elde edilen dünya liderliği de bu daha geniş ekosistemin uluslararası patent sistemine yansıyan güçlü göstergelerinden biri olarak öne çıkıyor.
Patent haritasında dijital teknolojiler yükseliyor
Patent sayısındaki artış kadar başvuruların hangi alanlarda yapıldığı da Türkiye'nin teknoloji üretimindeki yönelimlerini gösteriyor. TÜRKPATENT'e yapılan başvurularda sağlık alanına yönelik projeler öne çıkarken güvenlik ve çevre odaklı buluşlar ile günlük yaşamı kolaylaştıran icatlar da patent sisteminde önemli yer tutuyor.
2025 verilerinde ise bilgisayar teknolojileri, dijital ağ sistemleri ile ulaşım ve taşımacılık alanları ön plana çıktı. Özellikle bilgisayar teknolojileri ve dijital ağ sistemlerindeki başvuru artışı, Türkiye'nin patent üretiminde yüksek teknoloji alanlarının ağırlık kazandığını gösteren göstergeler arasında yer aldı.
WIPO'nun küresel verilerinde Türkiye'nin özellikle hidroenerji teknolojilerindeki uzmanlaşması da öne çıktı. Üniversitelerin patent ve faydalı model başvurularında ise "insani ihtiyaçlar" ilk sırada yer alırken bu alanı işlemlerin yürütülmesi ve taşıma, kimya-metalürji, tekstil-kağıt, sabit yapılar, makine mühendisliği, aydınlatma, ısıtma, silahlar, fizik ve elektrik takip etti.
Patent üretimindeki teknoloji çeşitliliğinin yanında yeni nesil teknolojilerin daha hızlı korunmasına yönelik yeni bir dönem de hazırlanıyor. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı koordinasyonunda yürütülen 2026-2030 Türkiye Yapay Zeka Eylem Planı kapsamında TÜRKPATENT bünyesinde "Yapay Zeka Hızlı Hat" uygulamasının devreye alınması planlanıyor.
Uygulamayla yapay zeka teknolojileri ile bu teknolojileri kullanan buluşlara ilişkin sınai mülkiyet başvurularında şeffaf beyan ve hızlandırılmış inceleme süreçleri işletilecek. Sistemin bir yıl içerisinde faaliyete geçirilmesi hedeflenirken yapay zeka alanındaki yeniliklerin fikri mülkiyet haklarıyla korunmasının ve teknoloji yatırımlarına daha öngörülebilir bir ortam sağlanmasının önü açılacak.
Türkiye'nin patent haritasında bilgisayar ve dijital ağ teknolojilerinin ağırlık kazanmasıyla yapay zeka buluşlarına yönelik hızlandırılmış patent mekanizmasının hazırlanması, fikri mülkiyet sisteminin yeni teknoloji alanlarına doğru genişlediğini ortaya koyuyor.
Patent almak yetmiyor: Yeni eşik ekonomik değer
Türkiye'nin patent başvurularında yakaladığı yükselişin ardından yeni tartışma, ortaya çıkan buluşların tescilin ötesine taşınması ve ekonomik değere dönüştürülmesi üzerinde yoğunlaşıyor. Çünkü bir patent başvurusunun yapılması, patentin tescil edilmesi ve daha sonra lisanslanarak veya üretime geçirilerek ticari değere dönüşmesi aynı sürecin farklı aşamalarını oluşturuyor.
Türkiye'de 2025 boyunca 11 bin 394 yerli patent başvurusu yapılırken 3 bin 738 patent tescil edildi. Ancak aynı yıl yapılan başvurular ile aynı yıl sonuçlandırılan tesciller farklı dönemlere ait olabildiğinden bu iki sayının birbirine bölünmesiyle doğrudan bir "tescil oranı" hesaplamak doğru bir karşılaştırma oluşturmuyor.
2026'nın ilk yarısındaki tablo ise patent üretimindeki ivmenin tescil tarafında da devam ettiğini gösterdi. Ocak-haziran döneminde yerli patent başvuruları yüzde 31 artışla 4 bin 641'e ulaşırken yerli patent tescilleri de geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 13 artarak 1726'ya çıktı. Aynı dönemde 99 bin 617 yerli sınai mülkiyet hakkı başvurusu yapılırken toplam 64 bin 489 yerli sınai mülkiyet hakkı tescil edildi.
Patentlerin ekonomik değere dönüştürülmesi konusunda üniversite-sanayi iş birliği de öne çıkıyor. TÜRKPATENT, üniversitelerde geliştirilen buluşların yalnızca tescillenmesinin değil ticarileştirilmesinin de önemine işaret ederken üniversite-sanayi iş birliğinin güçlendirilmesini inovasyon ekosisteminin gelişimi açısından kritik başlıklardan biri olarak değerlendiriyor.
Bu yaklaşım, Kacır'ın TEKNOFEST'teki açıklamasında vurguladığı "fikirlerin buluşlara, buluşların katma değere dönüşmesi" hedefiyle de örtüşüyor. Türkiye'nin patent yolculuğunda ulaşılan yeni eşik, artık yalnızca daha fazla başvuru yapmak değil; ortaya çıkan teknolojiyi korumak, uluslararasılaştırmak, sanayiyle buluşturmak ve ekonomik değere dönüştürmek olarak şekilleniyor.
2002'de 414 seviyesinde bulunan patent başvurularından 2025'te 11 bin 394 başvuruya uzanan yükseliş, Türkiye'yi küresel patent sıralamasında ilk 10'a taşıdı. 2026'nın ilk yarısında kaydedilen yüzde 31'lik başvuru artışı ise bu ivmenin sürdüğünü gösterdi. Buna PCT kapsamındaki uluslararası patent başvurularında yüzde 26,1'e ulaşan kadın buluşçu oranıyla elde edilen dünya liderliği, kadın girişimcilerin teknoloji şirketlerindeki yükselişi ve yapay zeka patentleri için hazırlanan yeni sistem de eklendiğinde Türkiye'nin fikri mülkiyet ekosistemi yalnızca sayısal olarak değil, kapsadığı aktörler ve teknoloji alanları bakımından da genişleyen bir yapıya kavuşuyor.
Yorumlar
Yorumlar yükleniyor…