Gıda fiyatları düşecek! Yeni Hal Yasası ile yeni dönem başlıyor: Necmettin Batırel açıkladı

Türkiye’de yıllardır tartışılan gıda fiyatlarındaki fahiş artışa karşı yeni dönem başlıyor. Tarladan market rafına uzanan zincirde aracıları azaltmayı, komisyon oranlarını düşürmeyi ve üreticiyi doğrudan tüketiciyle buluşturmayı hedefleyen Yeni Hal Yasası, gıda piyasasında dengeleri değiştirmeye hazırlanıyor. Peki yeni düzenleme gerçekten pazardaki ve marketteki fiyatları düşürecek mi?

Komisyonculara getirilecek yasaklar gıda enflasyonunu dizginleyebilecek mi? Ekonomist Necmettin Batırel, yeni sistemin şifrelerini ve tüketiciye olası yansımalarını Tgrthaber.com Özel Haber Şefi Bengü Sarıkuş’a değerlendirdi.

Uzun yıllardan beri Türkiye’nin en büyük yarası olan sorun, sonunda kapanıyor. Yeni Hal Yasası taslağıyla gıda tedarik zincirindeki mükerrer alım satımlar engellenerek tarladan rafa doğrudan bir köprü kuruluyor. Dört bakanlığın ortak çalışmasıyla hazırlanan ve dokuz maddeye indirilen yeni kanunla tedarik zincirindeki adımlar kısaltılarak fiyat istikrarı amaçlanıyor. Aynı hal içinde komisyoncuların birbirine ürün satması, tacirlerin kendi aralarında mal devretmesi ve aracı kuruluşların birbiriyle doğrudan ticaret yapması tamamen yasaklanıyor.

Düzenleme AlanıMevcut DurumYeni Düzenleme / Getirilen ŞartlarKomisyon Oranı%8%4 seviyesine indiriliyorHal Dışı Ticaret-Bakanlıktan yetki belgesi alma ve teminat verme şartı getiriliyorÜrün Satışı ve AracılıkAracılar üzerindenÜretici birlikleri ve kooperatifler aracı olmadan doğrudan hallerde satış yapabilecekÜretici Kotası (Hal ve Pazarlar)%20%30'a çıkarılıyor (satış yeri ve iş yeri kotası)Kendi Halini Kuracak Üretici Örgütleri-Bedelsiz Hazine arazisi tahsisi; vergi, stopaj ve hal rüsumu muafiyetiTarımsal KooperatiflerMevcut sayıKooperatif sayısı iki katına çıkarılıyor

Konuyla ilgili değerlendirmede bulunan Ekonomist Necmettin Batırel, "Mevcut durumda uygulanan yüzde 8’lik komisyon oranı yüzde 4 seviyesine indiriliyor. Hal dışında tüccarlık yapmak isteyen gerçek ve tüzel kişilere Bakanlıktan yetki belgesi alma ve teminat verme şartı getiriliyor. Çiftçinin ve üretici birliklerinin haklarını korumak, piyasada doğrudan söz sahibi olmalarını sağlamak amacıyla radikal destekler sunuluyor. Üretici birlikleri ve kooperatifler, herhangi bir aracıya ihtiyaç duymadan ürünlerini doğrudan hallere ulaştırıp satışa sunabilecek. Toptancı hallerinde ve semt pazarlarında üreticilere ayrılan satış yeri ve iş yeri kotası yüzde 20’den yüzde 30’a çıkarılıyor. Kendi halini kurmak isteyen üretici örgütlerine bedelsiz Hazine arazisi tahsis edilecek; vergi, stopaj ve hal rüsumu muafiyetleri uygulanacak. Tarımsal kooperatif sayısı iki katına çıkarılıyor.

VATANDAŞA MAKUL FİYAT

Tedarik sürecindeki aracı maliyetlerinin düşmesi ve nakliye esnasındaki el değiştirmelerin azalmasıyla birlikte tüketici, taze sebze ve meyveye daha makul fiyatlarla ulaşacak. Zincir market raflarının büyük bir bölümünde yerli ürün bulundurulması zorunlu hâle getiriliyor. Yerli üretime öncelik veren marketlere sağlanan vergisel teşvikler fiyata indirim olarak yansıyacak. Tüm aktörler için ödeme süreleri netleştirilecek ve ürün bedellerinin bankalar üzerinden ödenmesi zorunlu kılınarak kayıt dışılığın fiyatları şişirmesi önlenecek. Normalin üzerinde fahiş komisyon uygulayan, şeffaflık kurallarına uymayan ve fiyatları suni olarak yükselten aracılara hapis cezası ve ağır idari para cezaları verilecek." diyerek tüketicinin beklediği haberi verdi.

ANLIK DENETİM SAĞLANACAK

Ürünlerin tarladan koparıldığı andan market rafına gelene kadarki tüm ticari hareketleri, stok durumları ve fiyat geçişleri dijital bir takip sistemiyle anlık olarak denetleneceğini bildiren Batırel, "Yol kenarlarına kurulacak denetim istasyonlarıyla kaçak ve kayıt dışı ürün taşımacılığı engellenecek. Stokçuluk veya fahiş fiyat nedeniyle ceza alan aktörler, üç yıl boyunca hiçbir devlet desteğinden yararlanamayacak. Ürünlerin tarladan çıkıp market rafına ulaşana kadarki tüm yolculuğu, toptancı hallerindeki giriş-çıkışlar, stok durumları ve satış hareketleri dijital ortamda anlık olarak izlenecek. Sistem sayesinde kayıt dışı ticaretin ve haksız fiyat artışlarının tamamen önüne geçilecek. İdari personelin veri aktarımı ve denetim süreçlerindeki yasal sorumlulukları ile yetkileri artırılarak sistemin suistimal edilmesi engellenecek.

Taslağın en dikkat çeken maddelerinden biri, zincir marketlerin tedarik süreçlerine getirilen sınırlamalardır. Zincir marketlerin, satışa sundukları sebze ve meyvelerin en az yüzde 20’sini doğrudan yerli üreticiden veya tarımsal kooperatiflerden ve üretici örgütlerinden temin etmesi zorunlu kılınıyor. Komisyoncudan komisyoncuya satış yapılması engellenerek zincir marketlerin doğrudan üretici örgütlerine yönelmesi sağlanıyor.

GIDA FİYATLARI DÜŞECEK

Tarlada 8 lira olan bir ürünün markette 100 liraya kadar çıkmasının en büyük nedeni, hal içinde ürünün defalarca el değiştirerek her adımda fiyatlanmasıdır. Komisyoncular arası satış yasağı, bu suni fiyat şişmelerini (gıda enflasyonunu) kalıcı olarak dizginleyecek. Sektör analizlerine göre Türkiye’de üretilen meyve ve sebzenin yalnızca yüzde 30’u hallere giriyor. Kalan yüzde 70’i ise zincir marketlerin kendi büyük tedarik ağları üzerinden doğrudan perakendeye akıyor. İşte bu sistemin ortadan kalkması, fiyatlarda büyük düşüşe yol açacak." ifadelerini kullandı.